
به گزارش روابط عمومی انتشارات علمی و فرهنگی، مسلم آیینی مترجم کتاب «سم شپارد و زیبا شناسی اجرا» در گفتگویی با خبرنگار انتشارات، به چرایی ترجمه این کتاب اشاره میکند و میگوید: من تقریبا تمام آثار این نویسنده را ترجمه کردم و آگاهانه به سمت این اثربرای ترجمه رفتم. این نویسنده یکی از مهمترین نمایشنامهنویسان آمریکایی معاصر است و شاید بتوان گفت مهمترین نمایشنامهنویس دهه 60 70 و 80 آمریکا. شپارد از نمایشنامهنویسان بزرگ ادبیات نمایشی و تئاتر آمریکا محسوب میشود؛ این کتاب در واقع «سم شپرد اند استاتیکس آف پرفورمنس سمتپار و زیبایی شناسی اجرا اثر اماکریدن که خود یکی از منتقدین، نویسندگان و اساتید هنرهای نمایشی است.
آیینی میگوید: «کریدن» در این کتاب، تلاش کرده تا به سمت تحلیل محتوایی نمایشنامههای سم شپرد برود و از منظر استاتیکس همان چیزی که زیبایی شناسی در فارسی ترجمه شده بپردازد. همانطور که میدانید، شپارد یکی از پرکارترین نمایشنامهنویسنان آمریکایی است که بیش از صد اثر دارد که نیمی از آنها از مهمترین نمایشنامههایی هستند که تاکنون به چاپ رسیدند.
وی با اشاره به سابقه پژوهشی خود در حوزه آثار «سم شپرد» گفت: تاکنون مقالات، کتابها و پژوهشهای متعددی را درباره این نمایشنامهنویس آمریکایی انجام دادهام و دو مقطع کارشناسی ارشد خود را نیز به مطالعه نمایشنامههای او اختصاص دادهام. همچنین نخستین کتاب فارسی درباره نمایشنامههای سم شپرد را در سال 1395 تألیف کردم.
وی افزود: در دوران تحصیل در مقطع دکتری، بخشهایی از این کتاب را ترجمه میکردم و در سال 1398 اثر را به انتشارات علمی و فرهنگی سپردم. با وجود تغییرات مدیریتی و برخی مشکلات اجرایی، سرانجام این کتاب در سال 1405 منتشر شد.
این پژوهشگر درباره انگیزه خود از ترجمه کتاب اظهار کرد: مهمترین دلیلی که مرا به سمت ترجمه این اثر سوق داد، خلأ عمیق موجود در حوزه مطالعات زیباییشناسی اجرا بود. در آن زمان، منابع تألیفی و ترجمهای مرتبط با این حوزه در فضای تئاتری کشور بسیار محدود بود و عملاً تنها کتاب موجود در این زمینه، اثر تألیفی خودم با عنوان «تأثیر پستمدرنیسم در نمایشنامههای سم شپرد» بود که در سال 1395 منتشر شد.
پس از آن، در دوره تحصیل در دانشگاه تربیت مدرس، پژوهشی درباره سم شپرد و جوزف چایکین انجام دادم که حاصل آن کتاب «هویت و گفتمان دراماتیک در آثار سم شپرد و جوزف چایکین» شد. جوزف چایکین از مهمترین نظریهپردازان تئاتر آمریکا و بنیانگذار گروه «اوپن تئاتر» است و همکاری مشترک او و سم شپرد به تألیف سه نمایشنامه منجر شده است که در آن کتاب به تفصیل مورد بررسی قرار گرفتهاند.
وی در ادامه تأکید کرد: کتاب حاضر، از مهمترین منابع پژوهشی در حوزه مطالعات سم شپرد و ادبیات نمایشی آمریکا به شمار میرود و میتواند برای دانشجویان، استادان، پژوهشگران و علاقهمندان به نمایشنامهنویسی آمریکا، بهویژه کسانی که در زمینه آثار سم شپرد تحقیق میکنند، منبعی ارزشمند و کاربردی باشد.
وی با اشاره به روند انتشار این اثر گفت: میتوان این کتاب را اثری جامانده از دوران کرونا دانست. همهگیری کرونا، پیامدهای پساکرونایی سالهای 1401 و همچنین شرایط ناشی از تحولات و جنگهای اخیر، روند انتشار کتاب را با تأخیر مواجه کرد، اما در نهایت این اثر در سال 1405 به چاپ رسید و در اختیار علاقهمندان قرار گرفت.
وی درباره اهمیت پرداختن به سم شپرد افزود: سم شپرد یکی از مهمترین نمایشنامهنویسان معاصر آمریکا است که حدود 45 تا 50 نمایشنامه شاخص و تأثیرگذار در کارنامه خود دارد. با این حال، تنها تعداد محدودی از آثار او در ایران ترجمه و منتشر شدهاند. خود من نیز پیشتر مجموعهای شامل سه نمایشنامه «دهان کابوی»، «سر قاتل» و «حماقت عشق» را ترجمه و منتشر کردهام.
وی ادامه داد: آنچه بیش از هر چیز مرا به آثار سم شپرد علاقهمند کرد، توجه او به نهاد خانواده و تراژدیهایی است که در بستر روابط خانوادگی شکل میگیرد. بسیاری از مهمترین نمایشنامههای او از جمله «غرب حقیقی»، «کودک مدفون»، «حماقت عشق» و «دروغ ذهنی» بر محور فروپاشی خانواده، تقابل نسلها، بحران هویت و چالش میان نقشهای پدر، مادر و فرزندان شکل گرفتهاند. این مضامین از حدود دو دهه پیش برای من جذابیت ویژهای داشت و باعث شد مطالعه آثار او را بهصورت جدی دنبال کنم.
مسلم آیینی با بیان اینکه در طول سالهای گذشته تقریباً تمامی نمایشنامههای مهم سم شپرد را مطالعه کردهام و بخش قابل توجهی از آنها هنوز به فارسی ترجمه نشدهاند، گفت: به همین دلیل تلاش میکنم بهتدریج این آثار را ترجمه و همزمان پژوهشهای مرتبط با آنها را نیز منتشر کنم.
این پژوهشگر با اشاره به تنوع آثار سم شپرد اظهار کرد: نمایشنامههای این نویسنده را میتوان در سه دسته کلی تقسیمبندی کرد. نخست، تراژدیهای خانوادگی که مهمترین بخش آثار او را تشکیل میدهند. آثاری همچون «کودک مدفون»، «غرب حقیقی»، «نفرین طبقه گرسنه»، «حماقت عشق» و «دروغ ذهنی» را میتوان در قالب یک پنجگانه مهم از تراژدیهای خانوادگی سم شپرد معرفی کرد.
او با اشاره به دسته دوم آثار او گفت: دسته دوم نمایشنامههای تکپردهای یا «وان اکت پلی» هستند که از مهمترین و تجربهگرایانهترین آثار این نمایشنامهنویس به شمار میروند و جایگاه ویژهای در سیر تحول هنری او دارند.
آیینی معتقد است: دسته دوم آثار سم شپرد را نمایشنامههای تکپردهای تشکیل میدهند؛ آثاری که در قالب مونولوگ یا نمایشهای کوتاه نوشته شدهاند و معمولاً با یک بازیگر اجرا میشوند. نمایشنامههایی مانند «لگد زدن به اسب مرده» و «سر قاتل» که ترجمه آن نیز توسط اینجانب انجام شده، در این گروه قرار میگیرند. این آثار از مهمترین نمونههای نمایشنامههای تکپردهای در کارنامه سم شپرد به شمار میروند.
این مترجم با اشاره به دسته سوم، تصریح کرد: این دسته، نمایشنامههای آلترناتیو یا تجربهگرای سم شپرد هستند؛ آثاری که از ساختارهای متعارف نمایشنامهنویسی فاصله میگیرند و فرمهای متفاوتی را تجربه میکنند. نمایشنامههایی مانند «بیرحمی عشق» و «وقتی دنیا سبز بود» از جمله این آثار هستند. این نمایشنامهها رویکردی متفاوت به روایت، شخصیتپردازی و اجرا دارند و از مهمترین نمونههای تجربهگرایی در آثار سم شپرد محسوب میشوند.
وی خاطرنشان کرد: سم شپرد در همکاری با جوزف چایکین، از برجستهترین نظریهپردازان، کارگردانان و مدرسان تئاتر آمریکا، سه نمایشنامه مشترک نیز خلق کرده که خوشبختانه هر سه به فارسی ترجمه شدهاند. «وقتی دنیا سبز بود»، «زبانها» و «بیرحمی عشق» از جمله این آثار مشترک هستند که هر یک جایگاه مهمی در مسیر حرفهای این نمایشنامهنویس دارند.
این مترجم درباره دلیل انتخاب کتاب «سم شپرد و زیباییشناسی اجرا» برای ترجمه گفت: آنچه بیش از هر چیز برای من جذاب بود، گستردگی و تنوع شیوههای نمایشنامهنویسی سم شپرد است. او در طول فعالیت حرفهای خود گونههای مختلفی از نمایشنامهنویسی را آزموده؛ از تراژدیهای خانوادگی گرفته تا نمایشنامههای تکپردهای و آثار تجربهگرا. همین ویژگی باعث شد برای شناخت عمیقتر این نویسنده، آثار پژوهشی و انتقادی مرتبط با او را دنبال کنم و در نهایت با کتاب «سم شپرد و زیباییشناسی اجرا» نوشته اما کریدن آشنا شوم و آن را برای ترجمه انتخاب کنم.
آیینی در ادامه به تشریح کتاب پرداخت و گفت: این اثر در گام نخست، تصویری جامع از زندگی حرفهای و آثار سم شپرد ارائه میدهد و مخاطب را با نمایشنامههای مختلف او، زمان نگارش آنها و مضامین اصلیشان آشنا میکند. همچنین کتاب نشان میدهد که مفهوم «زیباییشناسی اجرا» چگونه در شیوه نگارش و جهان نمایشی سم شپرد حضور دارد و مخاطب چگونه میتواند این ویژگی را در آثار او شناسایی و تحلیل کند.
کتاب صرفاً به معرفی آثار سم شپرد محدود نمیشود، بلکه از منظرهای نظری مختلف نیز به تحلیل آنها میپردازد. نویسنده با بهرهگیری از دیدگاههای متفکرانی چون ژرژ باتای، نظریههای زیباییشناسی، مطالعات اجرا و همچنین مباحث مرتبط با زیباییشناسی سوررئالیسم، تلاش کرده است ابعاد مختلف جهان نمایشی سم شپرد را بررسی کند و چارچوبی نظری برای فهم بهتر آثار او ارائه دهد.
وی در ادامه با اشاره به رویکرد نظری کتاب اظهار کرد: مباحثی که «اما کریدن» در این اثر مطرح میکند، در واقع نوعی دستگاه یا شیوه خوانش برای آثار سم شپرد در اختیار مخاطب قرار میدهد. این کتاب با ارائه یک رویکرد تازه و بدیع، امکان تحلیل متفاوت نمایشنامههای شپرد را فراهم میکند و به خوانندگان کمک میکند تا لایههای پنهانتر آثار او را بهتر درک کنند.
وی افزود: مخاطبانی که پیشتر نمایشنامههای سم شپرد را مطالعه کردهاند، با بهرهگیری از مباحث این کتاب میتوانند به برداشتها و تحلیلهای عمیقتری از محتوای آثار او دست یابند. در واقع کتاب صرفاً به معرفی نمایشنامهها نمیپردازد، بلکه چارچوبی نظری برای خوانش و تفسیر آنها ارائه میکند و مسیرهای تازهای را برای تحلیل این آثار پیش روی پژوهشگران قرار میدهد. از این منظر، کتاب «سم شپرد و زیباییشناسی اجرا» در زمره آثار تخصصی و دانشگاهی قرار میگیرد و میتواند برای دانشجویان تئاتر، پژوهش هنر، فلسفه هنر و مطالعات میانرشتهای منبعی ارزشمند باشد.
وی ادامه داد: این کتاب علاوه بر مخاطبان دانشگاهی، برای علاقهمندان به آثار سم شپرد نیز اثری جامع و کاربردی است. همچنین کسانی که به مباحث فلسفه، زیباییشناسی، ادبیات نمایشی، سینما، تئاتر و مطالعات اجرا علاقه دارند، میتوانند از رهگذر این کتاب با پیوندهای میان این حوزهها آشنا شوند و چشماندازهای تازهای را در مطالعات هنری دنبال کنند.
وی در پایان ابراز امیدواری کرد که این اثر بتواند جایگاه خود را در میان پژوهشگران، دانشجویان و علاقهمندان به مطالعات تئاتر و هنر پیدا کند و با استقبال مخاطبان، به یکی از منابع مرجع در حوزه مطالعات سم شپرد و زیباییشناسی اجرا تبدیل شود.