انتشارات علمی و فرهنگی با قدمتی بیش از هفت دهه و با حیاتی مستمر، به رغم پست و بلندهایی که از سر گذرانده، با میراثی انکارناپذیر همچنان در عرصۀ دشوار نشر در ایران بر پای ایستاده است؛ از تأسیس مؤسسۀ انتشارات فرانکلین تا پیوستن بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تغییر به سازمان آموزشی نومرز، انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، و تا امروز با نام «انتشارات علمی و فرهنگی».
اکنون در نتیجۀ گذشت سالیان متمادی کار بیوقفه و انباشت تجربه و دانش، دامنه و ژرفای تأثیرگذاری فعالیت فرهنگی این ناشر بر کسی از اهل فرهنگ پوشیده نیست، چندان که میتوان آن را در شمار میراث فرهنگی آورد.
مؤسسۀ فرانکلین را همایون صنعتیزاده در سال 1333 بنیان نهاد. منابع مختلف تاریخهای متفاوتی برای تأسیس این مؤسسه ذکر کردهاند. بر اساس اسناد موجود در انتشارات، به لحاظ تاریخی، قدیمیترین اسناد مربوط به شکلگیری مؤسسۀ انتشارات فرانکلین در سال 1332 است، اما شروع به کار رسمی آن، یعنی چاپ نخستین آثار، مربوط به 1333 است. روایتهایی از «داستان مهیج» شکلگیری آن در سالهای اخیر گفته و نوشته شده است. مسلم آن است که «بیتردید هیچ سازمان نشری در ایران به اندازۀ انتشارات فرانکلین موفق نبوده است». مهمترین شاخص این موفقیت ماندگاری شمار فراوان آثار چاپشده در آن نخستین سالهاست که امروز همچنان در شمار آثار پرخوانندۀ بازار نشر در ایران است.
تأثیرات دیرپای این مؤسسه به هیچ روی منحصر به کتاب نبوده است. اهتمام به تأمین مواد آموزشی و چاپ کتابهای درسی از فعالیتهای مهم این ناشر بوده است؛ نخست از طریق ساماندهی تولید محتوای یکپارچۀ آموزشی و تألیف و ترجمه، و دوم با راهاندازی چاپخانۀ افست. اهمیت این کار هنگامی روشن میشود که بدانیم تا پیش از آن نظام آموزشی فاقد برنامه و محتوای درسی واحد بود. خوب است بدانیم که به لحاظ علمی، هم در تعریف برنامه و هم در تألیف کتب درسی سعی بر رعایت آخرین استانداردهای روز دنیا در متد و محتوا بود. ناشر برای بهرهگیری از دانش آن روز جهان مؤلفان را به کشورهای اروپایی و امریکا اعزام میکرد.
در چاپ کتاب، شرکت سهامی افست (1339)، تنها چند سال پس از تأسیس انتشارات تحت حمایتهای مالی و مشاورهای این ناشر پا گرفت و به بزرگترین چاپخانۀ خاورمیانه در آن زمان بدل شد. صنعتیزاده این چاپخانه را از محل عواید انتشارات- یا به گفتۀ برخی با وام اخذشده از فرانکلین مرکزی- راهاندازی کرد و در توسعۀ آن از دانش فنی متخصصان و تجربۀ مدیریتی کسانی مانند سیدحسن تقیزاده (رئیس هیأت مدیره) بهره گرفت. او عدهای را هم برای فراگیری فنون چاپ به اروپا اعزام کرد. شاهکار چاپ رنگی شاهنامۀ بایسنقری- که عبدالرحیم جعفری روایت دلچسب آن را در جستوجوی صبح آورده- در همین چاپخانه انجام شد. موفقیت اقتصادی و فرهنگی این شرکت را زمینهساز تحولات آموزشی در کشور دانستهاند. بعدها کاغذ پارس (1347) بر اساس نیاز این چاپخانه به کاغذ و در تکمیل طرح چاپ پرتیراژ و ارزان راهاندازی شد.
نقش سازمان کتابهای جیبی (1336) به عنوان یکی از ارزندهترین ثمرات انتشارات در توسعۀ کتابخوانی در ایران تا کنون بیبدیل مانده است. گفته میشود طرح این شرکت از انتشارات پنگوئن (اکنون انتشارات چندملیتی و عظیم پنگوئن رندمهاوس) الگوبرداری شده است. صرف نظر از این روایتها، به هر روی، هدف اصلی ناشر تولید کتاب ارزان با کاغذ ارزان و در قطع کوچک جیبی (و بعدها پالتویی) برای توسعۀ کتابخوانی بوده است؛ این سازمان در روزگار اوج خود تنها در تهران تعداد 74 کتابفروشی داشته است. فراهم آوردن امکان توزیع کتاب در خارج از تهران در شهرستانها هدف دیگر ناشر بود. افزایش چشمگیر تیراژ کتابهای چاپ این شرکت (گاه تا بیستهزار! جلد) روشنترین گواه این مدعاست.
برنامۀ پیکهای آموزشی نخستین بار در انتشارات فرانکلین شکل گرفت، و بعدها به عنوان الگو به برخی کشورهای آسیایی نیز ارائه شد.
نخستین شمارۀ مجلۀ کتاب امروز در پاییز 1350 به چاپ رسید. به جرئت میتوان گفت که این مجله همچنان مهمترین مجلۀ تخصصی نقد کتاب در ایران مانده، و هنوز میتوان از آن آموخت.
تعریف نخستین بنیادهای حقوقی و رسمی در رابطۀ پدیدآورنده و ناشر از دیگر ابداعات این ناشر است. ثبت و ضبط دقیق جزئیات مالی به همراه مستندسازی نامهنگاریهای فرهنگی و علمی میان ناشر و پدیدآورندگان آرشیوی کمنظیر از روال و رویههای کار منضبط مالی و فرهنگی در تاریخ نشر ایران پدید آورده، و برای جویندگان این حوزه دربردارندۀ ظرفیتهای فراوان برای یادگیری است.
علاوه بر آن، تولید دانش حرفهای در صنعت نشر، یعنی آن بخش از نشر که مبتنی بر فن چاپ و آمادهسازی کتاب است، میراث پربهای دیگری از انتشارات علمی و فرهنگی است. پایهگذاری نخستین هیئت سرویراستاری یا ادیتوریال برای گزینش آثار به همراه پایهگذاری ویرایش دستاورد ماندگاری است که امروزه ارکان بنیادین نشر محسوب میشوند. مساعی کسانی چون میرشمس الدین ادیب سلطانی با نوشتن کتاب راهنمای آماده سازی کتاب و مدون ساختن ادبیات حرفهای نشر در ایران، سیروس پرهام و احمد سمیعی گیلانی در نهادینه ساختن ویرایش، ابوالحسن نجفی، اسماعیل سعادت، نجف دریابندری و کریم امامی و هرمز همایون پور در ترجمه و ویرایش، و حسن مرندی و هرمز وحید در کتابآرایی و چاپ این انتشارات را در قامت پیشکسوت صنعت و حرفه نشر شناسانده است.
در مرتبهای بالاتر، اقدام بنیادی ناشر فراهم آوردن زمینه و توان بهرهگیری از دانش بزرگترین مردان و زنان دانشور قرن اخیر شمسی در ایران است؛ یعنی دست یازیدن به شناسایی و تربیت استعدادهای زمانهای پر تب و تاب، که شاخصۀ آن پیشرفت سیلآسای علوم بشری در آن سوی جهان، و بیم عقب ماندن از این تحولات در این سوی بوده است.
کارستانی چون تدوین دایرهالمعارف فارسی به همت بزرگانی چون غلامحسین مصاحب، محمد معین و دیگر اصحاب دایرهالمعارف، ترجمۀ تاریخ تمدن ویل دورانت با آن نامهای نامی چون احمد آرام و فتحالله مجتبایی و احمد بیرشک، فراهم آوردن فهرست مقالات فارسی به همت ایرج افشار همه مبتنی بر هدف فراهم آوردن «بنیادهای» گسترش دانش و تحقیق و مطالعه و تربیت در کشور است. بنا به همۀ این دلایل است که بنیانگذار نیای انتشارات علمی و فرهنگی، یعنی بنیانگذار فرانکلین را از افراد مؤثر در شکلگیری ایران مدرن دانستهاند.
٭ ٭ ٭
«سازمان آموزشی نومرز» نامی بود که مؤسسۀ فرانکلین در آستانۀ انقلاب 1357 بدان تغییر یافت، و علی موسوی گرمارودی در 1357 مدیریت آن را به عهده گرفت. سه سال پس از آن، با پیوستن بنگاه ترجمه و نشر کتاب (تأسیس 1333 به مدیریت احسان یارشاطر و با مأموریت محوری چاپ آثار برجستۀ نویسندگان خارجی و داخلی در زمینۀ ایرانشناسی) به سازمان آموزشی نومرز، نام این سازمان به «انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی» تغییر کرد (1360). سرانجام در سال 1363 مدیریت این سازمان با نام کنونی انتشارات علمی و فرهنگی به وزارت علوم واگذار شد. بعدها وزارت علوم بخشی از مالکیت انتشارات (51 درصد سهام) را به سازمان تأمین اجتماعی واگذار کرد، و سرانجام باقی سهام را نیز شرکت سرمایه گذاری تأمین اجتماعی در سال 1393 خریداری کرد.
انکارناپذیر است که آن شکوفایی فرهنگی و رونق اقتصادی سالهای نخستین در سالها و دهههای بعد تداوم نیافته است، اما در تمامی دورههای مذکور تلاش انتشارات علمی و فرهنگی برای حفظ جوهرۀ علمی و پایبندی به روش گزینش اثر آشکار است؛ هم نوع آثار چاپشده و هم محتوای مستندات موجود نشاندهندۀ این واقعیت است. حضور کسانی مانند احمد آرام، خشایار دیهیمی، مرتضی کاخی، ناصر موفقیان، حسین الهی قمشهای و هرمز همایونپور به عنوان اعضای شورای علمی در سالهای دهۀ شصت نشان میدهد که ناشر با وقوف به وظیفۀ علمی خویش بدان اهتمام داشته است. همچنین پیداست که اهمیت و جایگاه ناشر از دید مسئولان وقت در بالاترین ردهها پنهان نبوده است؛ در پای صورتجلسۀ مجمع عمومی عادی سالیانه (1367) نامهای محسن نوربخش، وزیر وقت اقتصاد و مصطفی معین، وزیر فرهنگ و آموزش عالی، دیده میشود. در دهههای پس از آن (1370) نیز گزینش اثر در شورایی مرکب از کسانی مانند طاهره صفارزاده، سیدجعفر شهیدی و عبدالکریم سروش صورت میگرفت.
حاصل پایبندی به نگهداری از این میراث علمی، چاپ دهها جلد از منابع دانشگاهی در سه چهار دهۀ اخیر است. از جملۀ مشهورترین این منابع به تاریخ فلسفه اثر فردریک کاپلستون میتوان اشاره کرد که به دست گروهی از مترجمان طراز اول در ایران ترجمه شده است. مجموعۀ گزیدۀ سخن پارسی به دبیری مرحوم احمد سمیعی گیلانی در شمار همین منابع است.
چاپ بالغ بر 5000 جلد کتاب در موضوعات گستردۀ علوم انسانی و علوم تجربی، و هنر و فرهنگ ایران و جهان تنها بخشی از ثمرات دیرپای فعالیت این انتشارات است. شگفت آن است که از میان تعداد مذکور بیش از 1000 جلد از این کتابها در شمار آثار ماندگار و بیزمان است؛ اعم از آثار تاریخی کلاسیک مانند معجمالبلدان و تاریخ یعقوبی و فصوصالحکم و صدها جلد دیگر از این دست، به همراه آثار ادبیات کلاسیک جهان از خشم و هیاهو تا آثار برندگان نوبل در سالهای متمادی و تا همین سالهای اخیر، و صدها جلد کتاب کلاسیک و مرجع. به علاوه، در زمینۀ علوم تجربی، دانش عمومی و مهارتهای زندگی روزمره نیز این ناشر به ویژه در دهههای نخستین پیشگام بوده است. و مگر وقتی از میراثی مکتوب میگوییم چه چیز دیگری بیش از میراث تاریخی ایران و اسلام به همراه مهمترین آثار کلاسیک جهان در ادبیات و تاریخ میتوانیم برشمریم؟
نگاهی به تاریخ پرافت و خیز انتشارات و فهرست آثار و افراد نشاندهندۀ تساهل در پذیرش صداهای گوناگون و فراهم آوردن زمینۀ تکثر است که لازمۀ حیات فرهنگی یک کشور است. بی هیچ تردید این رواداریای است که تنها در انتشارات علمی و فرهنگی ممکن شده و می توان آن را امتیاز این ناشر دانست.
برگردان فارسی نهجالبلاغه به دست توانای مرحوم سیدجعفر شهیدی، علاوه بر فراهم آوردن ترجمۀ فارسی متن، با آن نثر و سجع کمنظیر، به راستی نوعی ظرفیتافزایی در زبان فارسی امروز قلمداد می شود. در ادبیات دینی، از دیگر آثار چاپشده در انتشارات علمی و فرهنگی کتاب پیامبر نوشتۀ زینالعابدین رهنما است که با فاصلۀ اندکی پس از چاپ در انتشارات علمی و فرهنگی به چندین زبان از جمله انگلیسی و فرانسه و عربی ترجمه شد. گنجینۀ بینظیری از آثار برجستۀ جهانی در علوم قرآنی در این انتشارات وجود دارد.
کسانی چون عباس زریاب خویی، عبدالحسین زرینکوب، شمسالملوک مصاحب، سیدجعفر شهیدی، محمد قاضی، قیصر امینپور، محمدرضا شفیعی کدکنی، حسین معصومی همدانی، رضا داوری اردکانی، غلامرضا اعوانی، و بهاء الدین خرمشاهی، که در شمار اصحاب علمی و فرهنگی زمانه بودهاند، همه در فهرست پرشمار صاحبان آن دستمایۀ هفتادسالۀ انتشارات علمی و فرهنگیاند.
٭ ٭ ٭
بنای کنونی انتشارات علمی و فرهنگی را یکی از معماران برجستۀ ایران معاصر، ایرج کلانتری، طراحی کرده است. این بنا که بر اساس کارکردهای گوناگون نشر طراحی شده، مجهز است به استودیوهای پیشرفتۀ صدا و تصویر. بیشک، ساخت این استودیوها -که در زمان ساخت با استودیوهای وقت رادیو و تلویریون رقابت می کرد- نتیجۀ رویکرد مدرن ناشر در تولید محتواهای آموزشی و فرهنگی در قالبهای تصویری و صوتی بوده است.
استودیوی تصویر با ارتفاع شش متر اکنون مجهز به سیستم نورپردازی، شامل چندین دوربین دیجیتال استودیی و اتاقهای مستقل رژی، نودال، گریم و کارگاه ساخت دکور است. استودیوی صدا نیز دارای قابلیت ضبط صدا و موسیقی به صورت دیجیتال دوبله است و به اتاق مجزای درام مجهز است.
شرکت فرهنگ فیلم تهران، به عنوان یکی از شرکتهای وابسته به انتشارات، در سال 1380 تأسیس شد. از مهمترین فعالیتهای این شرکت برگزاری دورههای آموزشی در زمینههای فیلمسازی و عکاسی و ... بوده است. تولید مستندهای آموزشی، داستانی و تبلیغاتی از فعالیتها و قابلیتهای این شرکت است. همچنین شرکت واجد ظرفیتها و توان کارشناسی و مشاورهای در زمینههای مذکور است.
از فعالیتهای این شرکت اهتمام به تولید کتاب الکترونیک در سالهای گذشته است، و نشان میدهد که همّ انتشارات گام برداشتن همسو با تحولات دنیای نشر و کتابخوانی بوده است.
چنانکه اشاره شد، در نهادینه کردن روال مستندسازی رویدادهای تولید کتاب نیز انتشارات فرانکلین پیشگام است؛ به گونهای که مطالعه و بررسی اسناد این انتشارات میتواند، علاوه بر تاریخ نشر، در مطالعات تاریخ اجتماعی و فرهنگی به کار آید. روایت هر کتاب در آنچه در سنت فرانکلینی بدان «پرونده کتاب» می گویند ثبت میشده است. به دقت و درستی و نظم. پیوسته و مستمر. به حوصله و به صبر. چندان که هر پرونده ماجرای تکوین یک جهان در چاپ یک کتاب است.
بنا به اهمیت حفظ اسناد، مرکز اسناد در انتشارات در سال 1398 در اولویت واقع شد و طی یک طرح احیا، این اسناد شامل اسناد مکتوب و دادههای دیداری و شنیداری و دیجیتال گردآوری و آرشیو شده است. در طبقهبندی اسناد حتی الامکان سعی بر حفظ نظم سابق بوده است، و در موارد غیر آن، طبقهبندی موضوعی صورت گرفته و بالغ بر 180 هزار برگ سند در حدود 360 زونکن در موضوعات 1. آثار و پدیدآورندگان 2. مالی 3. اداری 4. حقوقی دستهبندی شده است. نسخۀ دیجیتال کلیۀ اسناد و اطلاعات 5000 پروندۀ آثار، که زیر نظر کارشناسان کتابخانه ملی فراهم شده است، در مرکز اسناد در محل انتشارات نگهداری میشود. همچنین نسخههایی از آن جهت حفظ و نگهداری به کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران و کتابخانۀ ملی سپرده شده است. در بخش دادههای دیداری (فیلم و ویدئو) و دادههای شنیداری (مصاحبه با اصحاب علمی انتشارات) نیز گامهای مهمی برداشته شده است (1398 به بعد). مصاحبهها در موضوعاتی چون تاریخچۀ انتشارات، نحوۀ آمادهسازی آثار، معماری ساختمان کنونی انتشارات و استودیوهای صدا و راهاندازی چاپخانه تنظیم شده است. شمار قابل توجهی فیلمهای آموزشی تدریس بزرگان تاریخ نشر در ایران در موضوعات ویرایش و کتابسازی نیز موجود است که پس از ساماندهی در اختیار علاقهمندان قرار خواهد گرفت. کتابخانۀ مرکز اسناد نیز متشکل است از صدها جلد آثار چاپشده در تاریخ انتشارات و برخی آثار مهم دیگر.
٭ ٭ ٭
پیرامون هر کتاب، پا به پای پدیدآورنده، اشیا و چیزها و رویدادها و روایتی است که در کار ساختن جهان شرکت جسته و واقعیت یافتهاند؛ مثل میزی که صنعتیزاده برای منوچهر انور ساخته و روایت آن نقل شده است. این اشیا به منزلۀ نشانها در کار ساختن و پرداختناند؛ و قرارمان میدهند در آن جهان. اشیا و رویدادها روایت تکوین جهانی هستند که کتابها میسازند، درآمیخته با جهان بیرون. چندان که مرزهایشان روشن نیست. با این وصف، کوشیدن در حفظ داستان و روایت خلق کتابها و جستوجوی رد و آثار اشیای مرتبط به آنها مشارکت در ساختن عالم کتابهاست. ایدۀ راهاندازی موزۀ انتشارات علمی و فرهنگی با رویکرد حفظ بخش مهمی از تاریخ نشر در سال 1398 شکل گرفت و چندی بعد تحقق یافت. از پدیدآورندگان در مقام صاحبان معنوی انتشارات دعوت شد تا با اهدای اشیای واجد جنبه های تاریخی و فرهنگی به انتشارات در شکل گیری موزه مساعدت ورزند. و چنین کردهاند و به لطف خانوادۀ بزرگ علمی و فرهنگی تعدادی آثار و اشیای متعلق به پدیدآورندگان علمی و فرهنگی به رسم یادبود به موزۀ نوپای انتشارات اهدا شده است. علاوه بر آن، اشیای تاریخی و گزیدۀ اسناد نیز گردآوری شده و نمایشگاهی از این اشیا و آثار حتی الامکان بر اساس نظم زمانی در محل انتشارات بر پای شده است.
به تازگی (مرداد 1404)، به منظور یکپارچهسازی و چابکسازی فرایند تولید کتاب، چاپخانۀ دیجیتال مجهز به ماشینهای پیشرفتۀ چاپ در محل انتشارات راهاندازی شده است. این کار بر اساس ایدۀ جدید دنیای چاپ و نشر کتاب، یعنی چاپ مبتنی بر تقاضا، انجام شده، و بخشی از ایدۀ بزرگتر تولید بر اساس نیازسنجی و چابکسازی فرایند تولید است. همچنین در همین زمان، بر اساس اصل مدیریتی کوچکسازی سازمان، به منظور کاهش هزینه و افزایش بهرهوری، شرکت پخش کتابگستر در انتشارات ادغام شده است.
انجام اصلاحات ساختاری به ویژه دربارۀ سازمانی کهنسال مانند انتشارات علمی و فرهنگی ضروری خواهد بود، و بخشی از سیاست کنونی ناشر است، زیرا سازمان بدون تاب آوردن برخی اصلاحات قادر به ادامۀ حیات نخواهد بود.
با این همه، با وقوف بر کمی احساس خستگی در پیکرۀ سالخوردهاش، انتشارات علمی و فرهنگی، در سایۀ حیات پیوستۀ هفتادساله، و به پشتوانۀ ثمرات کمنظیر این حیات با آن نامهای بلند، و با سربرافراشتن بر بامهای برآمده از تاریخ تمدن، مقدمه ابن خلدون، نهجالبلاغه و تاریخ تحلیلی اسلام، مرصادالعباد، منطقالطیر و دانشنامۀ بزرگ سیری در هنر ایران و صدها نام و عنوان جاودان دیگر همواره در راه روشنی خواهد بود که "از صبا تا نیما" و "از نیما تا روزگار ما" ادامه یافته است.
آریو